دیدگاههای پزشکی و بهداشتی طب النبی(ص){…}درخصوص عسل…

تاريخ انتشار : ۸ آذر ۱۳۹۲ | بازديد: 662

موضوع:

دیدگاههای پزشکی و بهداشتی طب النبی(ص)،حضرت علی (ع)،طب الصادق ، طب الرضا درخصوص عسل ومقایسه آن با دستاوردهای طب جدید

نویسنده:
کاظم خدادوست
دانشجوی دکترای تخصصی رشته تاریخ طب (PhD )

 خلاصه:

ازآنجائی که اسلام بهترین وعالیترین ریشه های هرعلم را برای بشرآورده است درطب سنتی وگسترش آن نقش موثر وارزندهای داشته است.چرا که اسلام دین جامع وکاملی است که نه تنها به روح انسان بلکه به جسم انسان هم اهمیت فراوانی می دهد ودستورات طبی اسلامی که برمعنویت وپرورش ایمان وفضیلت و تهذیب اخلاق استوار است ،دستورات کلی بهداشت ودرمان طبیعی رادربردارد وهر آینه درسلامتی انسان به دنبال علاج واقعه قبل ازوقوع آن بوده و مردم را به حفاظت وحراست جسم وروح خود آگاه نموده است.

اسلام وپیشوایان اسلامی ما سعی درتحقق رسیدن انسان به بهاشت جامع وکامل کرده اند.درزمینه نقش اسلام درتوسعه پزشکی سخن بسیار میتوان گفت ولی توصیه های دین مبین اسلام دررعایت اصول بهداشتی برای جسم وروح به عنوان یک فریضه دینی ودوری جستن ازعوامل بیماری زا برای حفظ تندرستی نشانگرخدمت بزرگ اسلام به جهان طب است.

رعایت دستورات بهداشتی در خوردن و آشامیدن، یکی از مهم ترین عوامل سلامت، شادابی و طول عمر است. اگر مردم بدانند که چه باید بخورند، چه اندازه بخورند و چگونه بخورند و نیز دانسته ی خود را به کار ببندند، بی تردید، بیشتر بیماری ها از جامعه بشری دور خواهند شد و انسان لذت و طراوت زندگی را خواهد چشید.

در این مقاله ، بطور اخص در خصوص عسل و فوائد آ ن و دیدگاههای بزرگان دینی ما در رابطه با آن تبیین شده اند. فرایند اعجاب انگیز تهیه عسل از چرخش زنـبـورهــا به دور گل ها شروع می شود. آنها در همین حال شهد گـل ها را در دهـان خـود جـمـع می کـنـنـد. شـهـد گـل هـا بـا آنــزیم مخصوصی که در بزاق دهان زنبور وجود دارد، ترکیب شده و طی یک فرایند شیمیایی تبدیل به عسل می شود. زنبورها، عسل را به داخل کندو می برند و آنرا درون حفره ها و دیواره های هر شبکه از کندو ذخیره می کنند. ارتعاشی که از بال زدن های آنها ایجاد می شود، کار تهویه را انجام داده و موجب می شود رطوبت بیش از اندازه آن از بین رفته و آماده مصرف گردد. علاوه بر اینکه عسل به عنوان شیرین کننده مغذی و طبیعی به شماره می رود، تحقیقات حاکی از این امر هستند که ترکیبات منحصر بفرد عسل ، از آن یک ضد میکروب و ضد اکسیدان قوی درست می کنند. عسل ناخالص (خام) – ماده ای ضد باکتری، ضد ویروس، ضد قارچ می باشد . در اینجا رهنمودهای اسلام در خصوص عسل و خواص آن که توسط گفتار ائمه معصومین (ع) تبیین و این بیانات با طب جاری مقایسه گردیده اند ، تقدیم میگردد.

لغات کلیدی : طب النبی ،عسل ، طب جاری

عسل یک واژه عربی است که در فارسی آن را انگبین می‌گویند(۱) در قرآن کریم نیز از عسل به عنوان موهبت الهی و شفا‌بخش یاد شده و حتی یک سوره به نام زنبور عسل (نحل) اختصاص یافته است:

و أوحی ربّک إلی النَّحْلِ أنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بیوتاً ومِنَ الشَّجَرِ وَمِما یعْرِشُون* ثُمّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسلکُی سُبُل رَبِّکِ ذُلَلاً یخْرُجُ مِنْ بُطُونَها شَراب مَخْتَلِف ألوانُهُ فِیهِ شِفاء لِلنّاسِ إنِّ فِی ذلِکَ لآیه لِقَوْمٍ یتَفَکَّرون.(۲)
و پروردگار تو به زنبور عسل وحی و الهام غریزی کر د که: «ازکوه‌ها و درختان و داربست‌هایی که مردم می‌سازند، خانه‌هایی برگزین. سپس از شیره گل‌ها بخور و راه‌هایی را که پروردگارت برای تو تعیین کرده است، به راحتی بپیما». از درون شکم آن‌ها، نوشیدنی با رنگ‌های مختلف بیرون می‌آید که در آن، شفا برای مردم است. به یقین، در این امر، نشانه روشنی است برای آنان که می‌اندیشند.
خداوند متعال، عسل را شفا برای مردم می‌داند و این امر را نشانه‌ی روشنی برای اندیشمندان می‌شمارد: «فیه شِفاء لِلناسِ إنَّ فِی ذلک لآیه لِقومٍ یتفکّرون. »
پروردگار تو ، به زنبور عسل الهام کرد که : « از کوه ، خانه بگیر و نیز از درخت و از آنچه بنا می کنند . سپس از همه میوه ها بخور و راه های پروردگارت را فرمان بر، دانه بپوی » . [آن گاه] از درونِ [شکمِ] آن ، شهدی به رنگ های گوناگون است ، بیرون می آید ، در آن ، برای مردم ، درمانی است . راستی در این [زندگی زنبوران] ، برای مردمی که تفکّر می کنند ، نشانه[ای از] قدرت الهی است . »
احادیث:
پیامبر خدا (ص) :

عسل ، درمان است .
– بر شما باد دو درمان : عسل و قرآن.
– نزد من ، برای زن تازه زا ، درمانی همانند خرما و برای بیمار ، درمانی همانند عسل ، وجود ندارد .
– خداوند برکت را در عسل قرار داده است . درمان دردها ، در آن است و هفتاد پیامبر دوام سودمندیِ آن را از خداوند خواسته اند .
– به چیزی برتر از یک شربت عسل ، درمان جسته نشده است .
– عسل ، چه خوب نوشیدنی است ! قلب را مراقبت می کند و سردیِ سینه را از میان می برد .
– عسل ، شفایی است که باد و تب را دور می کند .
– اگر در چیزی درمانی باشد ، در نیشتر حجامتگر و [در] نوشیدنی ای از عسل است .
– تازیان ، به چیزی بهتر از مَکشِ حجامتگر یا نوشیدنی ای از عسل ، درمان نکرده اند .
– اگر در چیزی از این داروهایتان خیری باشد ، در نوشیدنی ای از عسل ، یا نیشتر حجامتگر و یا گزشی از آتش است و البتّه من ، داغ کردن را دوست ندارم.
– درمان ، سه چیز است : نوشیدنی ای از عسل ، نیشتر حجامتگر ، و گزشی از آتش . امّا من ، امّت خویش را از داغ کردن ، باز می دارم .
– “ثلاث یفرح بهن الجسم ویربوا: الطیب واللباس اللین وشرب العسل” با سه چیز بدن شاداب وچاق میشود: بوی خوش ، لباس نرم وخوردن عسل .(۳ )
امام علی (ع) :

در عسل ، درمان است .
– بیمار ، به چیزی همانند خوردن عسل ، درمان نجسته است .
-عسل ، شفای هر بیماری است و بیماری ای هم در آن نیست ؛ بلغم را کم می کند و دل را جلا می دهد .
– لیسیدن عسل ، شفای هر درد است . خداوند فرموده است : « از درونِ [شکمِ] آن(زنبور)
شهدی که به رنگ های گوناگون است ، بیرون می آید ، در آن ، برای مردم ، درمانی
است » . آن ، همراه با قرائت قرآن و جویدن کُندُر ، بلغم را از بین می برد .
امام صادق‌(ع) می‌فرماید:

ما استشفی الناس بمثل شَربه العسل. ” مردم به چیزی جز مانند عسل درمان نمی‌شوند. ”

– مردم به چیزی همانند عسل ، درمان نجسته اند.(۴ )
الکافی – به نقل از سعیدبن جَناح ، از یکی از وابستگان امام صادق (ع) – : امام صادق (ع) خرمایی طلبید و تناول کرد و سپس فرمود : « اشتهایی نداشتم ؛ امّا ماهی خورده بودم » . سپس فرمود : « هر کس شب، ، ماهی بخورد و در پی آن ، چند دانه خرما یا مقداری عسل نخورد و بخوابد ، تا صبح ، رگِ فلج در او می جنبد. ».(۵)
امام کاظم (ع) :

عسل ، درمان هر درد است ، اگر که آن را از شهدش جدا کنی .( ۶ )
– هر کس آب کمرش بر وی دیگرگونه شود ، شیر تازه همراه با عسل برایش سودمند است.
الکافی – به نقل از حمزه بن طیّار ، از امام کاظم (ع) – : « مردم به هیچ چیزی بهتر از مَکشِ خون یا مُزعه عسل ، درمان نکرده اند » .
گفتم : فدایت شوم ، مُزعه عسل چیست ؟ فرمود : « یک انگشت لیسیدن از آن » .
الفقه المنســـوب للإمام الرضا (ع) : امام رضا (ع) فرمود :

« در عسل ، درمان هر دردی است . هر کس ناشتا یک انگشت از آن را بلیسد ، این عسل ، بلغم [وی] را پایان می دهد ، صفرا را فرو می نشانَد ، تلخه سیاه (زرداب) را مانع می شود ، ذهن را صفا می بخشد و اگر که امراه با کُندُر خورده شود ، حافظه را نکو می سازد » .
– بر شما خوردن عسل وسیاه دانه لازم است.( ۷ )
– هر که می خواهد در همه زمستان از سرماخوردگی دور بماند ، هر روز ، سه لقمه شهد بخورد .
– امام رضا‌(ع) از اجداد گرامی‌اش نقل می‌فرماید که رسول خدا فرمود:
إن یکن فی شیء شفاء ففی شَرطه الحجام أو فی شَربه العسل.  اگر در چیزی درمان باشد، در نیشتر حجامت‌گر یا شربتی از عسل است.(۸)
لا تردُوا شربه العسل علی من اتاکم بها.  چنان‌چه کسی برای شما عسل هدیه آورد، دست او را رد نکنید.(۹)
المعجم الأوسط – به نقل از سائب بن یزید – :

پیامبر خدا به حجامت ، امر کرد و فرمود : « مردم به هیچ چیزی بهتر از این یا نوشیدن عسل نگراییده اند » .
تاریخ دمشق – به نقل از عامربن مالک – :

به سبب تبی که داشتم ، کسی را نزد پیامبر (ص) فرستادم و از ایشان دارو و درمانی جستم . ایشان برایم ظرفی عسل فرستاد.
تاریخ دمشق – به نقل از عبدالله بن بریده – :

عموی عامربن طُفَیل برایم نقل کرد که عامربن طفیل ، به پیامبر خدا اسبی هدیه داد . عامر ، همچنین برای ایشان نوشت : « در من دُبَیله ای پدید آمده است . از جانب خویش ، برایم دارویی بفرست ».
پیامبر (ص) ، از آن روی که عامر ، هنوز اسلام نیاورده بود ، اسب را برگرداند .همچنین خیکی از عسل به وی اهدا کرد و فرمود : « با این ، درمان کن » .
امام باقر (ع) :

طبّ عرب ، در هفت چیز است : نیشتر حجامتگر ، شیاف ، حمّام ، انفیه ، قی کردن ، نوشیدن قدری عسل ، و آخرین درمان هم داغ کردن است و شاید نوره را هم بدان بیافزایند .
امام هادی (ع) :

– هنگامی که درباره تبِ پیوسته یک روز در میان از ایشان پرسیدند – : قدری عسل و شونیز ( سیاه دانه ) ، برداشته و سه لیسه انگشت از آن خورده شود . در این صورت ، تب ، ریشه کن خواهد شد . و این هر دو ، مبارک هستند .
امام هادی (ع) :

بهترین چیز برای تب ربع آن است که در روز غلبه تب ، فالوده ای که با عسل ساخته شده و زعفران فراوانی دارد ، خورده شود و در آن روز ، چیزی دیگر خورده نشود .(۱۰)
عسل قبل ازاینکه یک غذای مفید باشد یک اکسیر پر ارزشی است که سالهای سال به عنوان دارو ودرمان مورد استفاده قرار گرفته است وحاوی حدود ۸۰ درصد ماده ی مفید برای انسان است. در دنیا هیچ غذایی به اندازه عسل سرشار از مواد غذایی نبوده وبه اندازه ان نیروی کهربایی وتشعشعات رادیو اکتیو ندارد. تمام مایحتاج بدن را به طور طبیعی داشته وقندش برای هر سنی مناسب می باشد وسرشار از قیمتی ترین مواد حیاتی است که بنا به گفته دانشمندان روسی تاثیر بسزایی در رشد وحیات انسانی داشته ومعتقدند که عسل برای رشد تمام اعضای بدن مفید است.اکثر عناصر جزیی ومواد معدنی وویتامینها را داراست.عناصر جزیی و مواد معدنی و ویتامینهایی که در گل پرورش یافته ودر دامان خورشید تربیت شده اند. مواد زنده ی که عسل همراه خود به بدن انسان می برد سبب شده است که این ماده ی غذایی رجحان زیادی به سایر مواد قندی پیدا نمایید.
عسل ماده‌ای معجزه‌ گر است و در درمان انواع بیماری‌ها کاربرد دارد. از عسل، داروهای زیادی برای لطافت وزیبایی پوست، ورم چشم، خشکی و ترک خوردگی پوست می‌سازند.
عسل به طور معجزه آسا در ترمیم انواع زخم‌ها مؤثر است. عبرانی‌ها نزدیک به سه هزار سال پیش عسل را برای درمان زخم‌ها به کار می‌برده‌اند. عسل ضد عفونی کننده است و براساس گزارش پژوهشگران دانشگاه سیدنی، زخم‌ها را زود بهبود می‌بخشد.(۱۱)
یونانی‌ها، عسل را برای تقویت باروری مردان به کار می‌بردند. بقراط، عسل را به عنوان مسهل و برای درمان دردهای دستگاه تنفسی، کبد و کلیه‌ها به کار می‌برد. در حدود ۵۰ گزارش در ژورنال‌های پزشکی در مورد تأثیر عسل در پوشاندن زخم و درمان عفونت‌های چشمی واسهال وجود دارد . Soliman ، عسل را در ترکیبی برای درمان گواتر به کاربرده است. براساس گزارش برنامه علمی (Beymd Roo) در آفریقا اثبات شده است که عسل تأثیر زیادی در کنترل عفونت‌های سوختگی دارد. Abramor و همکارانش در سال ۱۹۳۸ از عسل به عنوان درمان سوختگی چشم استفاده کردند. عسل یکی از ارکان اصلی رژیم‌های غذایی بیماران ورم‌های سرطانی (ایسلر) در آلمان را تشکیل می‌دهد.
XU و‌همکارانش در سال ۱۹۸۹در چین ، محلولی شامل عسل را برای بیماران مبتلا به AIDS، سرطان و عفونت‌های مختلف تهیه کردند.
دکتر Etal در سال ۱۹۹۸ به موردی از پیوند پوست با استفاده از عسل به ضایعات پوستی مننگو کوکال، اشاره کرده که در آن بسیار مؤثر واقع شده است. عسل در درمان کم خونی نیز بسیار مؤثر است . گلبول‌های قرمز خون را افزایش می‌دهد. هم چنین خاصیت ضد خونریزی دارد و از این بابت می‌تواند نقص ویتامین k بدن را جبران کند.
دکتر توماس در مقاله‌ای در نشریه Lacet می‌گوید: « در موارد ضعف قلب مشاهده شده است که عسل می‌تواند در باز گرداندن فعالیت قلب و زنده نگهداشتن بیماران تأثیر زیادی داشته باشد. »
بحث درباره خواص درمانی و قدرت شفا‌بخش عسل در بیماری‌های گوناگون بسیار گسترده است؛ زیرا شفایی که خداوند متعال آن را بیان کند، گسترده وعظیم خواهد بود. بدین ترتیب، ملاحظه می‌شود که چرا خداوند حکیم و بلند مرتبه، شفای مردم را در «عسل» قرار داده است.(۱۲)
خواص و مواد موجود در عسل:
عسل از قدیمی ترین و نخستین شیرین کننده هایی است که انسان استفاده کرده است و شامل قندهایی چون گلوکز، فروکتوز، مواد معدنی همچون منیزیم، پتاسیم، کلسیم، کلرید سدیم، گوگرد، آهن و فسفات است. در ضمن اینکه ویتامین هایی همچون B1 ، B2 ، B6 ، B3 ، B5 و C نیز براساس کیفیت و نوع عسل به نسبت های متفاوت در آن دیده می شود.
علاوه بر موارد ذکر شده در حد کمی ، مس، ید و روی نیز در عسل وجود دارد. به همین جهت در حال حاضر زنبورهای عسل یکی از بخش های اساسی و اصلی اقتصاد کشاورزی سالم به حساب می آیند. از ویژگی های مهم عسل خاصیت میکروب کشی آن است. عسل یک ضدعفونی کننده طبیعی است. تحقیقات انجام شده در سال های اخیر نشان می دهد که گذاشتن آن بر روی زخم ها مانع عفونت می شود. از آنجایی که عسل حاوی مواد آنتی باکتریایی است می تواند بخوبی باعث بهبود زخم ها شود.
چگونه عسل در درمان زخم ها مؤثر است؟
زمانی که عسل با رطوبت بدن تماس پیدا می کند. آنزیم گلوکز اکسیداز که توسط زنبورها در عسل ایجاد شده است به آرامی آزاد می شود و پراکسید ئیدروژن ضد عفــونی کننده به میزان زیادی آزاد می شود و می تواند در حدی که به خود بافت آسیب نرساند، باکتریها را نابود کند. در ادامه با جذب مایعات و مواد مقوی به منطقه آسیب دیده باعث رشد سلولی و جلوگیری از خشک شدن زخم می شود.
فعالیت استمیک عسل باعث حضور یک لایه از مایع بین بافتها و بانداژ می شود و باعث می شود در هنگام نیاز بدون درد جا به جا شود و سلولهای جدید پاره نشود . به همین جهت در برخی بیمارستانهای دنیا برای درمان زخم بستراز ترکیبات آن استفاده می شود.
از گذشته تا کنون از عسل در درمان بسیاری از بیماری ها استفاده شده است. مهمترین خاصیت عسل ، ضد میکروب بودن آن است. در حالی که عسل یک ماده کاملاً خوراکی است و بایستی محیط خوبی برای پرورش میکروب ها باشد ، ولیکن میکروب ها در معرض عسل نابود شده و اجساد آنها نیز به مرور از بین می رود. زیرا عسل حاوی آنتی بیوتیک و آنزیم دیاستاز است . در گذشته از این خاصیت عسل برای از بین بردن پینه های دست و پا سود می جستند.
عسل حاوی آنتی اکسیدان است، از این رو مصرف آن برای سلامت قلب و عروق مفید است. عسل به سلامت پوست کمک می کند و ضد پیری است.
در قدیم بسیاری از داروها را با عسل مخلوط می کردند، زیرا خاصیت بهبود بخشی داروها را چند برابر می کرده و امروزه هم از عسل در بسیاری از محصولات آرایشی و بهداشتی استفاده می کنند.
• از عسل در فرآورده های ضد سرفه بطور مستقیم و غیرمستقیم استفاده می شود . مزه مزه و غرغره شربت عسل برای برطرف کردن زخم های دهان و ورم گلو بسیار سودمند است. عسل ضد آسم است.
• عسل با اینکه بسیار شیرین است، برای دندان ها و لثه مضر نیست، بلکه لثه ها را سالم می سازد و دندان ها را سفید می کند.
• دستگاه گوارش را پاک می سازد و ضد اسهال است. در تحقیقات ثابت شده اثر بسیار مفیدی برعفونت های معده با هلیکو باکتر پیلوری دارد. از این رو ضد زخم معده و دستگاه گوارش است.
• عسل در درمان آب مروارید ( کاتاراکت ) مفید است.
• عسل بادشکن است و برای معالجه قولنج روده تجویز می شود و در مسمومیت های غذایی، دستگاه گوارش را پاک می سازد.
• دوست کبد و پادزهر است، پس در بیماری های کبدی مصرف آن مفید است .سکنجبینی که با عسل تهیه می شود، صفرابری اعلاست.
• سنگ های کلیه و مثانه را از بین می برد. برای این منظور عسل را با کندر باید مصرف کرد.
• عسل خواب آور است و به مبتلایان به بیماری کم خوابی توصیه می شود که قبل از خواب چند قاشق مرباخوری عسل میل کنند.
• برای رفع کم اشتهایی مفید است و کلاً جریان خون را در بدن بهبود می بخشد. از این رو به رشد عضلات کمک می کند، پس برای بچه های کم اشتها و افراد ورزشکار بسیار مفید است.
• عسل گرفتگی مویرگ ها را باز می کند و برای عروق بسیار مفید است. پس سالمندان اگر هر روز شربت عسل و لیموی تازه بنوشند، عمر طولانی تری خواهند داشت.
• حتی موم عسل نیز خواص زیادی دارد و ماسک آن برای صورت، چین و چروک و فرورفتگی های پوست را می پوشاند و پوست را لطیف می کند.
بررسی مقالات سال های ۱۹۸۴ تا ۲۰۰۱ نشان می دهد حداقل ۲۵ تحقیق راجع به اثرات ضد زخم عسل انجام شده که نتایج آنها مثبت بوده است. عسل به عنوان التیام دهنده زخم و نگهدارنده پوست مورد تأیید قرار گرفته است. همچنین ۴۰ مورد دیگر نشان داده ، عسل دارای اثرات ضد خونریزی با موفقیت ۸۸ درصد بوده که این عمل به همراه اثرات ضد میکروب نیز بوده است.
خاصیت ضد میکروبی در عسل با PH حدود ۲/۳ تا ۵ به هیدروژن پراکسید(H2O2) مرتبط بوده که از تغییرات آنزیمی گلوکز به گلوکونیک اسید حاصل می شود. به هرحال اثرضد میکروبی عسل پس از گرم شدن یا در معرض آفتاب قرار گرفتن کاهش می یابد. (۱۳)
خواص اثبات شده داروئی عسل در علم پزشکی به شرح زیر است:
۱- خواص ضد باکتریایی و آنتی بیوتیکی و همچنین خاصیت ضد التهابی عسل.
۲- گلوکز و فروکتوز عسل سریعا” جذب شده و به انرژی تبدیل می شوند.
۳- اعمال کبد را فعال کرده و در دفع سموم (دتوکسکشین) از کبد مؤثر است.
۴- حرکات و ترشحات روده را بهبود می بخشد.
عسل دارای یک اثر ملین بوده و ترشحات روده ها را تحریک می کند. فشار اسمزی بالا، وجود ترکیبات معطر و استیل کولین باعث بروز این اثرات می شود.
ابو علی سینا دانشمند بزرگ ایرانی و بزرگ ترین شخصیت پزشکی آن زمان در کتاب قانون پزشکی خود ، دهها نسخه بر پایه موم وعسل به کار برده است و خواص شفا بخش عسل را در درمان انواع بیماریها یاد آور شده است. او می نویسد عسل در هنگام زیاد شدن بلغم اندرون را تقویت ، نیرو را زیاد ، اشتها را باز میکند. به عقیده وی عسل غذایی است که بدن را سالم وتقویت می کند. حافظه را نیرو می بخشد وگذشته را در خاطر زنده می کند .اندیشه را پاک و زبان را می گشاید.
بنابراین بزرگان دینی ما در اعصار گذشته با الهام از نیروهای وحی و خداوندی بر فوائد اغذیه مختلف از جمله عسل و کاربرد آن در درمان بیماریهای مختلف تاکید و بر پیروان خویش مصرف آن را توصیه نموده اند. بدیهی است جهت بهره مندی از منویات آن بزرگواران در رابطه با معرفی غذاهای مفید و نیز رعایت اصول بهداشتی و درمانی در جامعه ، پژوهش های فراوانی را می طلبد که در این راستا احیاء طب اسلامی امری ضروری محسوب می شود .

منابع :
۱٫ لغت نامه دهخدا
۲٫ سوره نحل، آیات ۶۸ و ۶۹
۳٫ بحارالانوار، ج ۶۲ ، ص ۲۹۵
۴٫ کافی ، ج ۶ ،ص ۳۳۲
۵٫ کافی ، ج ۶ ، ص ۲۰۲
۶٫ محاسن ، ص۴۷۹
۷٫ بحارالانوار، ج ۶۲ ، ص۲۲۷
۸٫ رمزالصحه ، ص ۳۰۱
۹٫ عیون الخبار الرضا ،ج ۲ ، ص ۱۳۷
۱۰٫ نسخه های شفابخش، علی محمد حیدری نراقی، چاپ چهارم، بهار۱۳۸۶،ص ۱۷۱
۱۱٫ فتاحی ، معصوم ، سید حسین ، (تغذیه از دیدگاه اسلام و دانش پزشکی) ، مشهد: انتشار سال ۱۳۸۴ خورشیدی.
۱۲٫ زهرا یعقوبی ،مجله دنیای تغذیه ،شماره ۵۰، ص۳۶
۱۳٫ سایت اینترنتی http://www.tebyan.com/Nutrition_Health/(Foods)/OtherFoods/2005/6/25/11858.html

دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله

مشتاقانه منتظر نظرات شما هستیم